Październik to moment, w którym w pasiece nie ma już miejsca na przypadkowe decyzje. Rodzina pszczela przygotowuje się do zimowli, a każda ingerencja w gniazdo powinna mieć konkretny cel: zapewnić pszczołom dostęp do bezpiecznego pokarmu, ograniczyć wilgoć i nie naruszyć zwartego układu rodziny. Niezasklepiony pokarm w plastrach nie zawsze oznacza problem. Nie można jednak również uznać go za pełnowartościowy zapas wyłącznie na podstawie wyglądu komórek.
Najpierw trzeba ocenić ilość i rozmieszczenie zapasów, następnie sprawdzić ich jakość, a dopiero później zdecydować, czy ramki pozostawić, przestawić, czy zastąpić innym pokarmem. W październiku szczególnie ważne jest unikanie pochopnych działań. Zbyt późne podkarmianie, rozbieranie gniazda w chłodzie albo pozostawienie wilgotnego, fermentującego pokarmu może utrudnić rodzinie bezpieczne przejście przez zimę.
Jak ocenić ilość niezasklepionego pokarmu w ulu w październiku?
Ocenę najlepiej przeprowadzić podczas krótkiego przeglądu w ciepły i bezdeszczowy dzień. Nie chodzi o dokładne analizowanie każdego plastra, lecz o uzyskanie odpowiedzi na kilka najważniejszych pytań: ile ramek zawiera pokarm, jaki jest jego rodzaj i gdzie znajduje się względem kłębu.
Sama liczba zajętych komórek nie pokazuje rzeczywistej masy zapasów. Dwa plastry mogą wyglądać podobnie, a zawierać różną ilość pokarmu. Ciężar ula można ocenić orientacyjnie przez delikatne podniesienie korpusu. Dokładniejszą metodą jest jednak ważenie całego ula.
Szczególne znaczenie ma rozmieszczenie zapasów. Zimą rodzina stopniowo przesuwa się ku górze, dlatego pokarm powinien znajdować się przede wszystkim:
- nad kłębem
- po jego bokach
- w miejscu dostępnym bez konieczności rozrywania zwartej rodziny
Zapasy położone wyłącznie poniżej kłębu lub daleko z boku mogą być trudniej dostępne podczas mrozu. Nawet duża ilość pokarmu nie zapewni bezpieczeństwa, jeśli pszczoły nie będą mogły do niego dotrzeć.
Podczas przeglądu warto osobno ocenić plastry z pokarmem zasklepionym, niezasklepionym, pierzgą oraz wolnymi komórkami. Niezasklepiony pokarm może być dojrzały i stabilny, a zasklep nie zawsze jest absolutnym dowodem właściwej jakości. Znaczenie mają również siła rodziny, wielkość gniazda, lokalny klimat oraz przewidywane zużycie zapasów.
Nie istnieje jedna uniwersalna ilość pokarmu odpowiednia dla każdej rodziny. Najpierw oceniamy dostępność i jakość zapasów, a dopiero potem podejmujemy decyzję o przestawianiu ramek lub dokarmianiu.
Czy niezasklepiony pokarm można pozostawić pszczołom na zimę?
Tak, ale tylko po sprawdzeniu jego jakości. Niezasklepiony pokarm dla pszczół, można pozostawić, jeżeli pomiar refraktometrem potwierdzi odpowiednio niską zawartość wody, a w plastrach nie ma oznak fermentacji.
Brak zasklepu nie przesądza jeszcze o tym, że pokarm jest zbyt wilgotny. Zawartość wody zależy między innymi od rodzaju pożytku, pogody i warunków panujących w ulu. Z drugiej strony sam zasklep również nie powinien zastępować pomiaru oraz obserwacji.
Jako praktyczny punkt odniesienia często przyjmuje się około 18% wody, jednak nie należy traktować tej wartości jako sztywnej granicy dla każdego rodzaju miodu i każdej sytuacji. Decyzję trzeba podejmować na podstawie kilku elementów:
- wyniku pomiaru wilgotności
- zapachu i wyglądu pokarmu
- obecności lub braku objawów fermentacji
- położenia ramki względem kłębu
- bilansu zapasów całej rodziny
Jeżeli niezasklepiony pokarm jest jedynym istotnym zapasem, jego usunięcie bez zastąpienia innym pokarmem może zwiększyć ryzyko głodu. Nie warto więc wycofywać ramek wyłącznie dlatego, że komórki nie zostały zamknięte woskiem.
Do uzupełnienia zapasów można wykorzystać ramki z pokarmem pochodzącym z pewnego i zdrowego ula. Nie należy przenosić plastrów z rodzin podejrzanych o choroby. Zasklep stanowi dodatkową ochronę przed pobieraniem wilgoci, ale nie zastępuje oceny jakości pokarmu.
Czy niezasklepiony pokarm może zaszkodzić pszczołom przed zimą?
Może, jeśli zawiera zbyt dużo wody i zaczyna fermentować. Ryzyko rośnie przy wysokiej wilgotności w ulu oraz ograniczonej możliwości dalszego odparowania wody. W takich warunkach niezasklepiony pokarm może przestać być bezpiecznym zapasem zimowym.
Sygnałami ostrzegawczymi są:
- kwaśny, alkoholowy lub drożdżowy zapach
- pienienie się pokarmu
- widoczne pęcherzyki gazu
- rozwarstwienie
- nietypowa, bardzo rzadka konsystencja
Fermentującego pokarmu nie należy pozostawiać rodzinie na zimę. Nie powinien być również traktowany jako zapas, który pszczoły „same poprawią”, gdy temperatura spadnie. Jesienią ich możliwości dalszego przetwarzania pokarmu są coraz bardziej ograniczone.
Wilgoć w ulu jest niekorzystna także niezależnie od jakości samego pokarmu. Podczas zimowli pszczoły wytwarzają parę wodną, która powinna być odprowadzana bez tworzenia silnego przeciągu i nadmiernego wychładzania gniazda. Dlatego zabezpieczenie ula musi łączyć ochronę przed opadami z zapewnieniem odpowiednich warunków wentylacji.
Nie każdy niezasklepiony pokarm szkodzi. Jeżeli jest dojrzały, stabilny i nie wykazuje oznak fermentacji, może stanowić normalny zapas energetyczny. Szczególnej ostrożności wymagają jednak niektóre miody spadziowe, które w praktyce często zastępuje się zapasem cukrowym przeznaczonym do zimowli.
Największe zagrożenie wynika z połączenia wysokiej wilgotności, niskiej temperatury i utrudnionego dostępu do pokarmu. Dlatego jakość zapasów trzeba ocenić przed ostatecznym zamknięciem ula.
Kiedy warto przenieść niezasklepiony pokarm w głąb gniazda?
Przestawienie ramki może mieć sens, jeśli niezasklepiony pokarm jest dobrej jakości, ale znajduje się w miejscu trudno dostępnym dla zimującej rodziny. Można wówczas umieścić go bliżej kłębu, najlepiej nad nim lub bezpośrednio po jego bokach.
Taką czynność wykonuje się wyłącznie wtedy, gdy temperatura pozwala na bezpieczny przegląd, a pszczoły nie są silnie skupione w kłębie. W październiku nie należy traktować każdej ramki jak elementu, który można dowolnie przesuwać. Nadmierne zmiany mogą wychłodzić gniazdo i zaburzyć jego układ.
Nie powinno się bez wyraźnej potrzeby przekładać ramek z czerwiem, pierzgą i pokarmem. Przenoszenie ma poprawiać dostępność zapasów, a nie służyć mechanicznemu „upychaniu” wszystkich plastrów w jednym miejscu.
Przy porządkowaniu gniazda trzeba również usunąć zbędną przestrzeń. Rodzina powinna zimować w korpusie dopasowanym do swojej siły. Zbyt duża przestrzeń może utrudniać utrzymanie właściwych warunków wewnątrz ula i sprzyjać problemom z wilgocią.
W zależności od konstrukcji ula i stosowanej praktyki należy także usunąć kratę odgrodową. Przemieszczający się ku górze kłąb nie powinien pozostawić matki po drugiej stronie kraty.
Najważniejsza zasada brzmi: ingerować tylko wtedy, gdy przestawienie realnie poprawi dostęp do bezpiecznego pokarmu i nie będzie wymagało rozbierania zwartego kłębu.
Jak rozpoznać, że niezasklepiony pokarm nie nadaje się już do wykorzystania?
Najbardziej miarodajnym kryterium jest zbyt wysoka zawartość wody stwierdzona refraktometrem. Pomiar pozwala uniknąć oceniania pokarmu wyłącznie po wyglądzie i daje lepszą podstawę do podjęcia decyzji.
Warto jednak przeprowadzić również ocenę sensoryczną. Kwaśny, alkoholowy lub drożdżowy zapach, pienienie, pęcherzyki gazu, rozwarstwienie i nietypowa konsystencja mogą wskazywać na fermentację. Jeżeli jednocześnie w ulu panuje duża wilgotność, takiego pokarmu nie powinno się pozostawiać na zimę.
Ciemniejsza barwa sama w sobie nie oznacza zepsucia. Może wynikać z rodzaju pożytku lub wieku plastra. Również krystalizacja nie musi świadczyć o fermentacji. Bardzo twardy, skrystalizowany pokarm może być jednak trudniej dostępny dla pszczół, dlatego należy ocenić jego położenie względem kłębu.
Wycofania wymagają także plastry z widocznymi śladami:
- pleśni
- zanieczyszczeń
- szkodników
- podejrzenia choroby
Takich ramek nie należy przekładać do zdrowej rodziny. Objawy zapachowe i wizualne pomagają zauważyć problem, ale nie zastępują pomiaru wilgotności. Szczególnie niebezpieczne jest połączenie wysokiej zawartości wody z oznakami fermentacji.
Jak przygotować rodzinę pszczelą do zimowli przy niezasklepionym pokarmie?
Przygotowanie do zimowli powinno obejmować nie tylko ocenę zapasów. Trzeba sprawdzić siłę rodziny, obecność zdrowej matki, stan czerwiu oraz poziom porażenia warrozą. Sama ilość pokarmu nie gwarantuje udanego przezimowania.
Dobrej jakości niezasklepiony pokarm można pozostawić albo ustawić bliżej kłębu, jeśli poprawi to jego dostępność. Pokarm podejrzany o fermentację należy usunąć. Jeżeli zapasów jest za mało, trzeba uzupełnić je odpowiednio wcześnie, aby pszczoły zdążyły odparować wodę i zagęścić podany syrop pszczelarski.
Do przygotowania zimowego stosuje się gęstszy syrop cukrowy, na przykład w proporcji 2:1 cukru do wody, przy czym należy zawsze doprecyzować, czy proporcja została podana wagowo, czy objętościowo. Szczegóły zależą od temperatury, siły rodziny i lokalnych warunków. Płynny pokarm trzeba podać odpowiednio wcześnie, aby pszczoły mogły go pobrać, zagęścić i zmagazynować przed trwałym ochłodzeniem. Samo wystąpienie przymrozku nie jest uniwersalną granicą, ale przy niskich temperaturach pobieranie i przetwarzanie syropu staje się trudniejsze. Późną jesienią lub zimą, gdy rodzina nie może skutecznie korzystać z płynnego pokarmu, bezpieczniejszym rozwiązaniem awaryjnym jest pokarm stały umieszczony nad kłębem.
W późnej jesieni lub zimą, w sytuacji awaryjnej, stosuje się raczej pokarm stały, na przykład fondant albo cukier umieszczony nad kłębem. Nie jest to jednak powód, aby odkładać jesienną ocenę zapasów. Najbezpieczniejsza jest sytuacja, w której rodzina przed ochłodzeniem ma odpowiednio rozmieszczony i stabilny pokarm.
Przed zimą należy również:
- dopasować wielkość gniazda do siły rodziny
- zabezpieczyć ul przed opadami
- zapewnić drożność wylotka
- ograniczyć nadmierną wilgoć
- nie doprowadzać do silnego przeciągu
- zakończyć niepotrzebne przeglądy
Po przygotowaniu ula warto ograniczyć jego otwieranie. Niepokojenie pszczół, hałas i dodatkowa wilgoć mogą pogarszać warunki zimowli. W Pokarm Pszczeli zwracamy uwagę na całość przygotowań, ponieważ bezpieczeństwo rodziny zależy nie od jednego elementu, lecz od właściwego połączenia jakości zapasów, siły rodziny, zdrowotności i warunków panujących w ulu.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Jak zmierzyć zawartość wody w miodzie znajdującym się w plastrach? Najpraktyczniejszym narzędziem jest refraktometr do miodu. Próbkę warto pobrać z kilku komórek niezasklepionego pokarmu, ponieważ pojedyncza komórka może nie odzwierciedlać całego plastra. Przed pomiarem refraktometr należy skalibrować zgodnie z instrukcją producenta. Wynik trzeba interpretować z uwzględnieniem rodzaju pokarmu i jego przeznaczenia. Wartość około 18% wody jest często stosowanym punktem odniesienia, ale nie należy traktować jej jako bezwzględnego limitu w każdej sytuacji.
- Czy wilgotna pogoda opóźnia zasklepianie pokarmu przez pszczoły? Tak. Wysoka wilgotność powietrza może utrudniać odparowywanie wody z nektaru, a tym samym opóźniać jego zagęszczanie i zasklepianie. Tempo dojrzewania zależy również od temperatury, wentylacji ula, siły rodziny, rodzaju pożytku i intensywności dopływu świeżego nektaru. Brak zasklepu po wilgotnej pogodzie nie oznacza automatycznie, że pokarm jest niezdatny. O jego przydatności decydują przede wszystkim pomiar wilgotności oraz brak objawów fermentacji.
- Czy można podkarmić pszczoły, gdy w ulu znajduje się niezasklepiony pokarm? Tak, jeśli rodzina ma niedobór zapasów. Dokarmianie powinno jednak wynikać z bilansu całego ula, a nie wyłącznie z obecności otwartych komórek. Jesienią stosuje się gęstszy syrop, który pszczoły mogą łatwiej zagęścić i zmagazynować. Podawanie płynnego pokarmu trzeba zakończyć przed okresem, w którym pszczoły nie będą już w stanie skutecznie odparowywać wody. Późną jesienią i zimą, przy niskich temperaturach, awaryjnie stosuje się raczej pokarm stały.
- Jak odróżnić niedojrzały miód od pokarmu przygotowanego do zimowli? Nie można zrobić tego wyłącznie na podstawie obecności lub braku zasklepu. Niedojrzały pokarm zwykle zawiera więcej wody, dlatego należy sprawdzić go refraktometrem. Pokarm przygotowany do przechowywania powinien być stabilny, bez kwaśnego lub drożdżowego zapachu, pienienia i innych oznak fermentacji. Zasklep zwiększa ochronę przed wilgocią, ale może pojawić się przy różnej zawartości wody, zależnie od pożytku i warunków w ulu. Najpewniejsza ocena łączy pomiar, obserwację wyglądu i zapachu oraz sprawdzenie położenia zapasów.
- Czy otwieranie ula w październiku pomaga w odparowaniu pokarmu? Nie należy otwierać ula wyłącznie po to, aby „wysuszyć” pokarm. Takie działanie może wychłodzić gniazdo, zakłócić organizację rodziny i zwiększyć ryzyko rabunku. Wentylacja powinna pomagać w usuwaniu nadmiaru wilgoci, ale nie zastępuje procesu dojrzewania pokarmu przez pszczoły. Jeżeli pokarm ma zbyt wysoką wilgotność, właściwsze jest jego zbadanie, odpowiednie przestawienie w czasie bezpiecznego przeglądu albo zastąpienie innym, stabilnym zapasem.
- Jakie błędy najczęściej popełnia się przy zabezpieczaniu uli jesienią? Do najczęstszych błędów należy pozostawienie zbyt dużej przestrzeni w stosunku do siły rodziny, ocenianie zapasów wyłącznie na podstawie liczby plastrów lub zasklepu oraz podawanie płynnego syropu zbyt późno. Problemem może być także przestawianie ramek podczas zimna, rozrywanie zwartego kłębu i brak kontroli warrozy, matki, czerwiu oraz ogólnej kondycji rodziny. Niebezpieczne jest również nadmierne uszczelnienie ula bez zapewnienia ujścia dla wilgoci albo częste otwieranie go po zakończeniu przygotowań. Najczęściej trudności nie wynikają z samego niezasklepionego pokarmu, lecz z niewłaściwej oceny zapasów, wilgoci i zbyt późnej ingerencji.